Ze ligt al een jaar of zeven op mijn nachtkastje. Zeven jaar een bedgenoot zonder dat ik doorhad dat ik al die tijd een relatie had met een wiskundige. Frida Vogels bedoel ik. Of althans haar Dagboeken. In 2005 verscheen het eerste deel van de dagboeken van deze schrijfster die elf jaar daarvoor de Libris literatuurprijs had gewonnen voor haar autobiografische roman-in-twee-delen De Harde Kern. Op 28 september 1954 begint ze in een schriftje te noteren: ‘Dagboek begonnen op 28 september 1954, in Parijs, waar ik alleen ben en tot niets nut, na een val van een paard, die me kwam te staan op veertien dagen niet rijden.’ En dan houdt het niet meer op. Het eerste deel is nog bescheiden: het beslaat de periode van 1954 tot en met 1957 en telt maar vierhonderd pagina’s. Daarna verschijnen, met een frequentie van één deel per jaar, de volgende delen die steeds een periode van twee jaar beslaan: deel 2 begint op 1 januari 1958 en eindigt op 31 december 1959, deel 3 gaat verder op de dag erna en loopt tot en met 31 december 1961. En dat gaat zo door, jaar na jaar, van dag tot dag, zeshonderd pagina’s per deel. Een systematische geest, Frida. Zestien delen worden het en dan zijn we deelgenoot geworden van haar leven tot en met eind jaren tachtig, begin jaren negentig. Op 7 mei 1972 ben ik nu, in het begin van deel negen. Nog maar zevenenhalf deel, nog maar een kleine zestien jaar, nog maar vierduizend pagina’s en dan moet ik afscheid van haar nemen, van mijn bedgenoot. Daarna – naar schatting in 2020 – moet ik het zonder Frida doen. Hoe dat moet, ik weet het niet.

Zelfonderzoek

Waarom leest een mens tienduizend pagina’s dagboeken van een ander mens? Daar passen eigenlijk maar twee woorden: genadeloos zelfonderzoek. De dagboeken van Frida Vogels: dat gaat niet over de dagelijkse dingen van hoe laat ben ik opgestaan en wat hebben we vanavond gegeten. Dat gaat over Frida Vogels. En haar verhouding tot haar omgeving. Een verhouding die nooit zonder problemen is en waarbij Frida goed weet dat zij met haar onzekerheid, met haar onhandigheid om zich in sociale situaties te manifesteren, op zijn minst een belangrijk deel van die problemen op haar eigen schouders moet nemen. Doe ik het wel goed? Waarom verpruts ik het weer? Een steeds terugkerende vraag in de dagboeken. En dat analyseert ze dan, situatie na situatie, genadeloos, vooral voor zichzelf. Ik schiet tekort, alweer, is steeds haar conclusie. Maar tekort altijd in de sociale interactie. Want wat ze eigenlijk wil, wat ze eigenlijk vindt, dat weet ze heel goed. Dat staat in haar dagboeken. In haar eentje, in de stilte van haar studeerkamer, is Frida Vogels verre van onzeker. Daar is ze zeker van zichzelf, als een wiskundige die weet dat–ie een sluitende redenering heeft gevonden.

Broer Michiel/Kees

De sociale omgeving van Frida Vogels, het zal niemand verbazen dat we het dan niet over honderden mensen hebben. Eigenlijk is het maar een handjevol. In de eerste plaats zijn daar haar ouders, in haar jeugd al van elkaar gescheiden. Waar gelijk een bron van de problemen ligt, want een steeds terugkerend thema voor Frida is de vraag waarom haar vader haar moeder in de steek heeft gelaten.

Dan is er haar broer Michiel, of Kees in de echte wereld. Voor Frida een oogappel waar ze als oudere zus een grote verantwoordelijkheid voor voelt: met Michiel/Kees mag het niet fout gaan. Maar waar ze door de jaren heen ook torenhoge verwachtingen van heeft: Michiel, die kan brengen wat ik zelf niet kan en zelf niet durf. Michiel heeft daar echter geen boodschap aan, noch aan de bescherming noch aan de verwachtingen van zijn zus. Michiel wil gewoon zijn eigen ding doen. En dus gaat het steeds weer mis. Frida bereidt zich op iedere ontmoeting minutieus voor, schroeft haar verwachtingen op, hoopt dat het deze keer wel goed gaat. Waardoor de volgende teleurstelling is geboren. Wat Frida van tevoren glashelder ziet aankomen, maar ze kan niet anders, iedere keer weer. Een repeterende breuk.

Een man met opvattingen

De derde factor in het leven van Frida: haar man. Frida is getrouwd met Enzo/Ennio, een Italiaans wiskundige die werkt bij een rekencentrum in Bologna. Enzo is in veel opzichten de absolute tegenpool van Frida. Altijd zeker van zichzelf, vooral in de interactie met anderen. Een man met heel sterke opvattingen, die die ook behoorlijk dwingend op anderen kan overbrengen. Dat botst natuurlijk, en niet zo’n beetje ook. Schrijnend wordt het in deel zeven en acht waar Frida langzaam tot de conclusie komt dat het beter is dat ze gaan scheiden. En dan zie je opeens, heel ontroerend, hoe de zaken zich omkeren. Frida heeft het tot op het bot geanalyseerd, ze weet echt dat het beter is, voor haar en voor Enzo, ze moeten uit elkaar. En dan legt ze dat voor aan Enzo en dan wordt die grote, die zelfverzekerde man opeens heel kwetsbaar. Maar Frida, hoe moet dat dan met mij, hoe kan ik nou verder zonder jou, dan kan toch niet Frida, dan kan toch niet? En dan gaan ze toch weer verder, en dan moet Frida toch weer haar zekerheid zoeken in haar eentje, in haar studeerkamer, wetend dat het eigenlijk niet gaat. Een wiskundige, je zult er maar mee getrouwd zijn.

De Amsterdamse vrienden

De laatste factor is Han, Han Voskuil, de man van de vijfduizend pagina’s van Het Bureau en grote Amsterdamse vriend van Frida. Steeds weer, ieder voorjaar moet Frida van Bologna naar Amsterdam om daar in haar eentje aan haar boek te werken, dat boek waar ze uiteindelijk de Libris literatuurprijs mee zou winnen. Maar ook om weer bij te tanken bij Han en zijn vrouw Lousje. Maar wie Het Bureau of Bij nader inzien van Voskuil heeft gelezen, weet dat die bezoekjes ook geen garantie voor ongecompliceerde gezelligheid zijn. Vooral ook omdat Michiel nog wel eens wil langskomen, wat de verhoudingen voor Frida altijd weer een paar tanden scherper zet. Voor de doorgewinterde lezer van al die boeken zijn het wel de meest lichtvoetige passages. Vooral omdat je steeds weer de hoofdfiguren in al die boeken in elkaar ziet overvloeien. Han Voskuil is Maarten Koning in Het Bureau, is Jakob in De Harde Kern. Frida is Henriëtte in Het Bureau en Berthe Mees in haar eigen Kern. Bert Weijde, in het echt een andere Amsterdamse vriend van Han en Frida en Lousje: Frans Veen in zowel Het Bureau als De Harde Kern. Hele schema’s kun je ervan maken en die zijn er ook van gemaakt. Literatuurcritici moeten ook wat te doen hebben.

Nog even iets over de stijl. Frida Vogels schrijft glashelder. Geen moeilijke woorden, geen gecompliceerde zinnen. Gewoon schrijven wat je denkt en wat je voelt. Zo simpel kan literatuur zijn. Wiskundige, Frida Vogels is het nooit geworden. Maar haar stijl is helder als het helderste bewijs. Een wiskundige: in zekere zin ben ik er al meer dan zeven jaar mee getrouwd.

Post scriptum

In het voorwoord van deel XI schrijft Frida Vogels dat deel XI het laatste deel is dat tijdens haar leven zal verschijnen. Over de volgende delen, die de jaren 1979 tot en met 1991 beslaan, schrijft ze in het voorwoord: 'In de eerste jaren tachtig viel er het een en ander voor dat niet alleen voor mijzelf, maar ook voor anderen zo pijnlijk was dat ik er niets voor voel het hier in detail prijs te geven.' De delen XII tot en met XVI liggen voor zover bekend nog bij Van Oorschot op de plank, klaar om te worden uitgegeven wanneer Frida Vogels..., maar nee, dat mogen en willen we niet denken. In plaats daarvan gaan we liever naar op pelgrimstocht naar de Via Marsala in Bologna. Dichterbij Frida kun je momenteel niet komen.

Post post scriptum

Frida Vogels is op 6 juli 2026 (mijn verjaardag!) op zesennegentigjarige leeftijd overleden. Een groot schrijfster is niet meer. Een moment van contemplatie. En of de resterende dagboeken ooit nog verschijnen, we zullen wel zien.

Frida Vogels, Dagboeken I-XI, Van Oorschot.