Weinig mensen weten dat Péter Esterházy wiskundige is. Doet ook niks ter zake. Péter Esterházy is een van de belangrijkste Hongaarse schrijvers van dit moment en behoort tot de top van de Europese literatuur. Daar gaat het om.

Maar toch. Esterházy schrijft er zelf over. In zijn ontluisterende boek, Verbeterde Editie, noteert hij de titel van zijn afstudeerscriptie: Optimum binary search trees. Haast de titel van een roman, peinst hij. Optimum binary search trees, a novel, of Optimum binary search trees, a history. Zo speelt Esterházy met zijn eigen scriptie.

Optimale binaire zoekbomen. Het doet me denken aan Wat-als. Wat zou er gebeurd zijn, als ... Wat zou er gebeurd zijn, als mijn vader niet... Wat zou er gebeurd zijn, als mijn vader wel...

Dubbelmonarchie

Over zijn vader, en over wat er gebeurd zou zijn als zijn vader niet of wel... daar gaan de twee boeken van Péter Esterházy, Harmonia Caelestis en het al genoemde Verbeterde Editie, over. Esterházy is een telg uit een beroemd adellijk geslacht uit de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. Een van rijkste families uit de zeventiende, achttiende, de negentiende eeuw. Landerijen in wat nu Oostenrijk is, zich uitstrekkend tot in het Oosten van Hongarije. Haydn, om een voorbeeld te noemen, was hofcomponist bij de Esterházy's en schreef er een aantal van zijn beroemdste werken. Niet bepaald een omgeving waar je veel tekort zult komen als opgroeiende jongen en als de geschiedenis niet zo'n vreselijk lot voor de Hongaren in petto had gehad, hadden we waarschijnlijk nooit van de schrijver Péter Esterházy gehoord. Maar in de twintigste eeuw was alles anders. Na de Eerste Wereldoorlog hield Oostenrijk-Hongarije op te bestaan. Hongarije werd even, onder Béla Kun, een communistische radenrepubliek, maar in de jaren twintig was de revolutie alweer voorbij en volgde een sterk op Italië gerichte monarchie, met alle fascistische en antisemitische tendensen van dien. Zodoende kwam Hongarije in de Tweede Wereldoorlog aan de verkeerde kant van de geschiedenis terecht. Om daarna onderdeel van het Oostblok te worden. 1956: nog één keer hoop, maar weggeslagen door de Sovjettanks in het centrum van Boedapest. De optelsom: een weggegooide eeuw, voor heel Oost-Europa, maar misschien nog het meest voor de Hongaren.

Eerbetoon aan de familie

Hoe verging het de familie Esterházy in deze twintigste eeuw? Dat lezen we in Harmonia Caelestis. De roman is geconstrueerd rond de figuur Mijn vader, een alias voor allerlei figuren uit het roemruchte verleden van de familie. Via deze 'Mijn vaders' schieten we als een pingpongbal door de Hongaarse geschiedenis. Allerlei bekende en minder bekende episoden uit die geschiedenis worden door Esterházy opgehangen aan een of andere voorvader en zo ontstaat een ingewikkeld mozaïek van feit en fictie met de Esterházy's als steeds terugkerend motief. En daar gaat het de schrijver ook om: Harmonia Caelestis is uiteindelijk één groot eerbetoon aan de familie, ondanks alle nukken en makken die een adellijk geslacht bijna als vanzelfsprekend aankleven en waar Esterházy ook geen geheim van maakt. Harmonia Caelestis: Harmonie der Sferen. Esterházy: Huis der Sterren. In de titel van de roman zit het eerbetoon al besloten.

Maar het eerbetoon is vooral aan de echte, de twintigste-eeuwse vader. Want wat die allemaal heeft moeten doorstaan. Even, in het begin van de jaren twintig, is de echte vader nog minister geweest, maar toen de politiek van Miklós Horthy de fascistische kant op ging, trad hij terug. Vanaf dat moment was hij outcast, vernederd, geslagen, gevangengezet, onteigend. Vóór de oorlog, in de oorlog en uiteraard ook in de communistische periode. Een geruïneerd leven, zo schrijft Esterházy, dat hij doorstond met een bewonderenswaardig incasseringsvermogen en een grote lankmoedigheid.

Binnenlandse veiligheidsdienst

Hoe kon dat? Vrijwel op hetzelfde moment dat Esterházy de laatste correcties in de drukproeven van Harmonia Caelestis aanbrengt – we schrijven eind 1999 – wordt hij opgebeld door de Hongaarse binnenlandse veiligheidsdienst. Dat er nog een paar dossiers liggen waarin ook zijn familie voorkomt. En of hij daar interesse in heeft. Nauwelijks heeft hij de dossiers opengeslagen of hij beseft: Mijn vader. Spion. Informant. Voor de communisten. Zijn eigen familie. Zijn vrienden. Mij.

Allerlei daden en gebeurtenissen die hij niet begreep of had toegeschreven aan de moed van zijn vader, kregen op eens een heel andere impact. Gewoon een vriendje van de communisten. Een verrader. Een verrader, mijn vader? En Esterházy zet zich aan het schrijven van de Verbeterde Editie, in een poging om de andere kant van de geschiedenis te begrijpen.

Wat als...

Wat als de vader van Péter Esterházy? Wat als de vader van Péter Esterházy geen informant voor de communisten was geweest? Zeker is dat het privilege om te studeren de jonge Péter was onthouden. Péter Esterházy was geen wiskundige geweest. Geen scriptie over Optimale Zoekbomen. Maar de belangrijkste conclusie is dat Péter Esterházy niet de schrijver was geweest van twee van de meest aangrijpende romans van de laatste jaren.

Péter Esterházy, Harmonia Caelestis, vertaling R. Kellerman, Arbeiderspers, 787 pp., ISBN 9789029515528

Péter Esterházy, Verbeterde Editie, vertaling R. Kellerman, Arbeiderspers, 320 pp., ISBN 9789029522595